BOSNA I HERCEGOVINA, DRUŠTVO, KULTURA, POVIJESNI KONTEKST I SÛDÎ-İ BOSNEVÎ

16. stoljeće svjedočilo je jedinstvenom historijskom razdoblju u kojem se osmanski svijet širio i razvijao na Istoku i Zapadu, istovremeno doživljavajući izuzetno snažan razvoj nauke, znanja i kulture. U središtu ovog dinamičnog prostora nalazili su se veliki gradovi poput Istanbula, prijestolnice Osmanskog carstva, ali i Sarajeva, Burse, Diyarbakıra, Damaska i Bagdada.

Istanbul, koji je povezivao Istok i Zapad te okupljao različite vjere, kulture i intelektualne tradicije, postao je mjesto susreta sultana, učenjaka, pjesnika i mistika, čime je izrastao u jedan od najvažnijih intelektualnih i kulturnih centara tog vremena.

Sarajevo, smješteno na zapadnim granicama Osmanskog carstva, također je bilo značajno središte obrazovanja, kulture i islamske misli te je iznjedrilo brojna istaknuta imena i djela. Sûdî-i Bosnevî svoje je početno obrazovanje stekao u Sarajevu, nakon čega je svoj intelektualni i naučni put nastavio u Istanbulu, prijestolnici Osmanskog carstva.

KRATKE INFORMACIJE O SUDİ BOSNEVİJU İ NJEGOVİM DJELİMA

Sudi-i Bosnevi (umro 1007/1599 [?])

Sûdî-i Bosnevî rođen je u selu Sudiči, u blizini Čajniča, nedaleko od granice s Crnom Gorom, na području današnje Bosne i Hercegovine. Zvao se Ahmed, dok se ime Sûdî povezuje s njegovim rodnim mjestom. Vjerovatno je početno obrazovanje stekao u Foči, prije nego što je otišao u Sarajevo. Zapisi u njegovom komentaru Gülistâna ukazuju na to da je dio svog obrazovanja stekao upravo u Sarajevu.

Kasnije se preselio u Istanbul kako bi nastavio i završio visoko obrazovanje. Nakon studija kratko je boravio u Erzurumu, a potom otišao u Diyarbakır. Sûdî, za kojeg se pretpostavlja da je u to vrijeme imao oko dvadeset pet godina, imenovan je za muderrisa u medresi Mesudiye u Diyarbakıru. Tokom boravka u Diyarbakıru pohađao je predavanja Molla Muslihuddîna Lârîja (umro 977/1569), glavnog muderrisa medrese Hüsrev Paşa u Diyarbakıru.

Nakon toga preselio se u Damask, gdje je proučavao Gülistân kod Halîma-i Šîrvânîja, a istovremeno je pohađao predavanja Sabûhî-i Bedahšîja i Hüseyn-i Hârizmîja. Iz djela njegovih komentatora saznajemo da je nakon Damaska otišao u Bagdad. Tokom boravka u Bagdadu Sûdî je proučavao i obrađivao teške i manje razumljive odlomke iz djela Bostân, Gülistân i Hafizovog Divana.

Kasnije je imenovan za učitelja u Gılmân-ı Hâssa, elitnoj odnosno privatnoj gardi u palači Ibrahim-paše na Atmeydanıju u Istanbulu. Međutim, ubrzo nakon toga, vjerovatno poslije smrti Sokullu Mehmed-paše, penzionisan je i razriješen dužnosti. Nakon odlaska iz službe povukao se u osamu i posvetio podučavanju i pisanju svojih djela.

Prema njegovim vlastitim riječima, „Isus Krist se nikada nije ženio, baš kao ni Sûdî, koji se molio cijeli svoj život“, te se ni on sam nikada nije ženio. Osmanski državnik i pjesnik Derviš-paša iz Bosne (umro 1012/1603) spominje ga u predgovoru svog djela Muradnâme, nazivajući ga „mojim najuglednijim učiteljem i najcjenjenijim majstorom“.

Iako tačno trajanje Sûdîjevog mandata na ovoj poziciji nije zabilježeno u dostupnim izvorima, postoji podatak da je dužnost napustio uz malu penziju. Njegov odlazak iz službe vremenski se podudara sa smrću Sokullu Mehmed-paše. U tom kontekstu moguće je pretpostaviti da su privilegije koje su uživali učenjaci i službenici porijeklom iz Bosne oslabile ili prestale nakon Sokulluove smrti.

Nakon povlačenja iz službe, Sûdî se posvetio podučavanju i pisanju. Prema Nev'îzade Atâîju i Safvet-begu Bašagiću, umro je 1000. godine po Hidžri (1591–1592), dok Bursalı Mehmed Tahir i Sacir Sikirić navode 1005. godinu (1596–1597). Prema tim izvorima, sahranjen je u Istanbulu.

Mehmed Tahir navodi da je Sûdî sahranjen na groblju uz džamiju Aksaray-Yusuf Paşa u Istanbulu, ali je njegov nadgrobni spomenik uklonjen u prvim godinama Republike, navodno zbog proširenja puta. Isti datum naveden je i u predgovoru na početku djela Şerh-i Gülistân. Međutim, budući da je Sûdî završio komentar Sa'dî-i Šîrâzîjevog Bostâna 2. ševvala 1006. godine po Hidžri (8. maja 1598), pretpostavlja se da nije mogao umrijeti prije 1007. godine (1599) (Hoda, str. 16).

Sûdî je bio jedan od istaknutih učenjaka svog vremena, posebno na području perzijskog jezika i književnosti. Njegovo bavljenje prevođenjem i komentiranjem pojedinih arapskih djela pokazuje da je dobro poznavao i arapski jezik, dok njegovo imenovanje za učitelja u Gılmân-ı Hâssa, kao i njegovi komentari i prijevodi na osmanskom turskom jeziku, ukazuju na njegovo izvrsno poznavanje turskog jezika.

Sûdî-i Bosnevî smatra se jednim od najznačajnijih komentatora 16. stoljeća. Pisao je komentare na neka od najvažnijih i širom svijeta poznatih djela klasične perzijske književnosti. Njegov komentar Hafizovog Divana bio je toliko cijenjen da je kasnije prevođen na perzijski jezik, što dodatno svjedoči o njegovom značaju i stručnosti.

Za razliku od dominantne arapske i perzijske komentatorske tradicije svog vremena, Sûdî je svoje komentare pisao na osmanskom turskom jeziku. Koristeći različite prevodilačke i komentatorske postupke, 1595. godine napisao je komentar Sa'dî-i Šîrâzîjevog Gülistâna, jednog od djela koje je imalo snažan utjecaj na perzijsku, osmansku i širu svjetsku književnu tradiciju.

Sûdî je svoj komentar Gülistâna napisao s namjerom da posluži kao nastavno pomagalo i izvor studentima koji su u medresama izučavali perzijski jezik. U djelu objašnjava značenja brojnih perzijskih poslovica, idioma i metafora, koristeći arapske i turske sinonime, a istovremeno bilježi i objašnjava izraze i poslovice koji su danas uglavnom zaboravljeni. Na taj način njegovi komentari predstavljaju ne samo važan doprinos proučavanju klasične perzijske književnosti nego i vrijedan izvor za razumijevanje jezičkih, kulturnih i intelektualnih tokova osmanskog svijeta 16. stoljeća.

DJELA SUDI-I BOSNEVI

1. Komentar na Divan-ı Hafiz (Djelo je prvo objavljeno u tri toma (Bulak, 1250.), a kasnije u dva toma uz komentar Sadreddina Konevija (Istanbul 1289.). Ovo djelo je pripremio Ibrahim Kaya, a objavljeno je u tri toma 2020. godine od strane Turske institucije za rukopise.

2. Komentar na Gülistân (Preveli na perzijski H. Hoştinat, Z. Çâvûşî i A. A. Kâzımî pod naslovom Şerh-i Sudi ber Gülistan (Teheran, 1349. AH)).

3. Komentar na Bostan (Djelo je na perzijski preveo Ekber Behrûz pod naslovom Şerḥ-i Sûdî ber Bostân-ı Saʿdî (I-II, Tabriz) 1352. AH).

4. Komentar na Šahidijski rječnik. Primjerak ovog djela, koji je komentar na Ibrahim Šahidijev perzijski rječnik u stihu i nije spomenut u izvorima, identificirao je Nazif M. Hoca (Biblioteka Sulejmanija, Sulejmanija, br. 866).

5. Traktat Sadi Efendija. Dva odvojena traktata koja sadrže njegov komentar na drugi dvostih Hafiz-i Širazijevog prvog gazela i dvostih u Sa'di-i Širazijevom Gulistanu objavio je Nazif M. Hoca (vidi bibliografiju).

6. Komentar na Kafiye. Ovo je turski prijevod i komentar Ibn al-Hadžibovog djela o gramatici (za rukopisne primjerke pogledajte...). Hoca, str. 32-33; Muʿcemü’l-maḫṭûṭât, I, 585). Arapski tekst i komentar djela al-Kâfiye, zajedno s perzijskim prijevodom i komentarom. Seyyid Şerîf el-Cürcânî, objavio je Osman Hilmi Karahisarlı pod naslovom Şurûhu’l-Kâfiye se Zebân Arabî, Fârisî, Türkî (Istanbul 1312).

7. Şerh-i Şâfiye. Ovo je također turski prijevod i komentar Ibn al-Hâjibovog rada o morfologiji (za kopije rukopisa vidjeti ibid., loc. cit.).

8. Tercüme-i Takrîrat alâ Hutbeti Ferîdü’d-dîn (turski prijevod Ibn al-Hâjibovog djela). To je prijevod.

9. Ḥâshiye ʿalâ Sharḥi Hidâyeti’l-ḥikme (Ovo je komentar na komentar djela Asiruddina al-Abharija Hidâyetü’l-ḥikme, napisao Qadi Mir Maybudi);

10. Prijevod ed-Dav’ (Ovo je turski prijevod djela Tajuddina al-Isfarayinija o arapskoj gramatici);

11. Komentar o Mesnaviji.

12. Traktat o poteškoćama i terminologiji Mesnavije.

13. Prijevod Ḥusn ü Dil.

KRATAK SAŽETAK ODNOSA IZMEĐU DRŽAVE BOSNE I HERCEGOVINE I REPUBLIKE TURSKE

Tursko-bosanski odnosi posebno su snažni na društvenom i kulturnom planu. Posjete na visokom nivou između Bosne i Hercegovine i Republike Turske doprinose održavanju kontinuiteta i dinamike bilateralnih odnosa. Historijski procesi migracija iz Bosne i Hercegovine u Tursku, kao i prisustvo velikog broja građana turskog porijekla s korijenima iz Bosne i Hercegovine, dodatno su učvrstili porodične, rodbinske i društvene veze između dvije zemlje te stvorili snažnu društvenu osnovu za razvoj bilateralnih odnosa.

Više od 200 turskih kompanija posluje u Bosni i Hercegovini, dok se ukupna vrijednost turskih investicija u zemlji procjenjuje na približno 2 milijarde eura. Ove investicije doprinose zapošljavanju više od 3.000 ljudi u Bosni i Hercegovini.

Balkan, kao prostor koji se u značajnoj mjeri nalazi u neposrednom evropskom susjedstvu Republike Turske, predstavlja važnu geografsku i geopolitičku regiju za Tursku. Kroz historiju, politička i sigurnosna dešavanja na Balkanu imala su značajan utjecaj na tursku vanjsku politiku i određivala različite aspekte političkog, kulturnog, ekonomskog i društvenog odnosa Turske prema balkanskim zemljama.

Bosna i Hercegovina već stoljećima zauzima posebno mjesto u historijskom i društvenom prostoru koji povezuje Balkan i Anadoliju, od osmanskog perioda do savremene Republike Turske. U savremenom kontekstu Bosna i Hercegovina često se opisuje kao jedna od zemalja koje zauzimaju posebno mjesto u društvenoj, kulturnoj i historijskoj svijesti turskog naroda. Zajedničke historijske, kulturne i vjerske veze dodatno su doprinijele razvoju bliskih odnosa između dvije zemlje. Tokom rata u Bosni i Hercegovini 1990-ih godina, Republika Turske pružala je političku, diplomatsku, humanitarnu i drugu podršku Bosni i Hercegovini. Istovremeno, podrška Bosni i Hercegovini dolazila je i iz različitih muslimanskih zemalja, kao i iz drugih država i međunarodnih aktera. Posebno mjesto u tom periodu zauzimala je humanitarna pomoć, kao i različiti oblici političke i diplomatske podrške usmjereni na ublažavanje posljedica rata i zaštitu stanovništva Bosne i Hercegovine.

Muslimanske zemlje i organizacije, uključujući i zemlje s kojima je Bosna i Hercegovina imala historijske i kulturne veze, pružale su različite oblike humanitarne, materijalne i političke pomoći tokom rata. Ta podrška predstavljala je jedan od elemenata međunarodnog odgovora na rat u Bosni i Hercegovini i dodatno je učvrstila veze između Bosne i Hercegovine i šireg muslimanskog svijeta.